Czy roślina rozmnożona w laboratorium musi być delikatniejsza? Czy jej kolorowe liście z czasem na pewno staną się zielone? Przy wyborze rośliny kolekcjonerskiej takie pytania zasługują na odpowiedź opartą na badaniach.
Samo pochodzenie z kultur tkankowych nie przesądza o trwałym osłabieniu rośliny ani o utracie wariegacji. Jednocześnie TC nie daje gwarancji, że każdy egzemplarz będzie identyczny z rośliną mateczną. Żeby zrozumieć tę różnicę, warto przyjrzeć się metodzie rozmnażania, aklimatyzacji i konkretnym wynikom naukowym.
TC to skrót od angielskiego tissue culture, czyli kultur tkankowych. Przy rozmnażaniu roślin metodą in vitro fragment rośliny rozwija się na pożywce w kontrolowanych, aseptycznych warunkach. Mikrorozmnażanie umożliwia uzyskanie wielu roślin z niewielkiej ilości materiału wyjściowego.
Przykładem zastosowania tej metody jest Monstera deliciosa ‘Thai Constellation’. Jing, Beleski i Vendrame badali jej namnażanie w systemie okresowego zanurzania w pożywce oraz późniejszą aklimatyzację. Uzyskali wyższe tempo namnażania niż w porównawczej kulturze na pożywce półstałej. Rośliny następnie oceniano podczas uprawy szklarniowej. Badanie: Jing i współautorzy.
To przykład skutecznego wykorzystania TC u popularnej rośliny kolekcjonerskiej. Nie jest jednak dowodem, że każdy dostępny w sprzedaży egzemplarz tej odmiany będzie miał taką samą jakość lub identyczny wzór liści.
Roślina wyjęta z pojemnika laboratoryjnego musi przystosować się do nowego środowiska. W kulturze in vitro rozwija się zwykle przy bardzo wysokiej wilgotności. Jej liście mogą mieć słabiej wykształconą warstwę ochronną i aparaty szparkowe, które nie regulują jeszcze skutecznie utraty wody.
Po przeniesieniu do innych warunków pojawia się więc ryzyko przesuszenia i stresu. Temu służy aklimatyzacja — stopniowe przystosowanie rośliny do życia poza pojemnikiem. Towarzyszą jej zmiany w budowie i funkcjonowaniu rośliny. Mechanizmy te opisuje przegląd naukowy dotyczący mikrorozmnażanych roślin drzewiastych. Grzelak, Pacholczak i Nowakowska, 2024.
W praktyce warto rozróżniać roślinę świeżo wyjętą z pożywki od egzemplarza ukorzenionego i zaaklimatyzowanego. Początkowa wrażliwość nie jest dowodem trwałej słabości. Z przywołanej pracy nie wynika jednak jeden uniwersalny czas aklimatyzacji dla wszystkich monster, alokazji i anthuriów.
Tak, ale wynik zależy od odmiany i sposobu prowadzenia kultury. Pokazuje to badanie trzech odmian Farfugium japonicum opublikowane w czasopiśmie „Plant Biotechnology”.
U odmian ‘Temboshi’ i ‘Kinkan’ pędy uzyskane ze wszystkich badanych rodzajów fragmentów rośliny zachowały podczas namnażania wariegację charakterystyczną dla roślin wyjściowych. Rośliny udało się następnie ukorzenić i przenieść do gleby.
Inaczej zachowywała się odmiana ‘Ukigumo-nishiki’. W początkowej kulturze wierzchołków pędów zachowywała wybarwienie, lecz przy dalszym namnażaniu w opisanych warunkach powstawały pędy zielone albo pozbawione chlorofilu. Także regeneracja z innych fragmentów nie odtwarzała pierwotnego wzoru. Okuno i współautorzy, 2010.
Badanie przeczy twierdzeniu, że TC zawsze niszczy wariegację. Pokazuje też, dlaczego nie można obiecywać jej zachowania w każdym przypadku. Wyników dotyczących Farfugium nie należy automatycznie przenosić na konkretną odmianę Monstery czy Alocasii ani traktować jako gwarancji na całe życie rośliny.
Celem mikrorozmnażania jest często zachowanie cech wybranego materiału. W trakcie kultury mogą jednak wystąpić zmiany genetyczne lub epigenetyczne, czyli dotyczące regulacji aktywności genów. Zjawisko to opisuje się jako zmienność somaklonalną.
Znaczenie mają m.in. rodzaj użytej tkanki, sposób regeneracji, skład pożywki oraz długość prowadzenia kultury. Rozmnażanie z istniejących pąków zwykle wiąże się z mniejszym ryzykiem zmienności niż niektóre metody wykorzystujące fazę kalusa — tkanki powstającej podczas kultury. Nie oznacza to jednak ryzyka równego zeru. Krishna i współautorzy, 2016.
Dlatego informacja „z TC” mówi zbyt mało, aby ocenić zgodność rośliny z odmianą. Ważny jest konkretny proces produkcji oraz kontrola uzyskanego materiału. Istnienie zmienności somaklonalnej nie oznacza też, że każdy egzemplarz po TC jest zmieniony lub wadliwy.
Tak. Royal Horticultural Society opisuje rewersję, czyli pojawienie się wzrostu o cechach wcześniejszej formy rośliny — na przykład zielonych pędów u odmiany o pstrych liściach.
RHS wskazuje, że odmiany utrzymywane przez sadzonkowanie, szczepienie czy podział mogą mieć niestabilne cechy i powracać do zielonego wzrostu. Materiał dotyczy przede wszystkim drzew i krzewów ozdobnych, dlatego nie wyznacza ryzyka dla poszczególnych odmian roślin domowych. Potwierdza jednak, że rewersja nie jest zjawiskiem występującym wyłącznie po TC. RHS: Reversion.
Warto również odróżnić powstanie rośliny bez oczekiwanej wariegacji już podczas rozmnażania od późniejszego po
jawienia się zielonego pędu w uprawie. Sam wygląd takiego pędu nie pozwala przypisać przyczyny wcześniejszemu rozmnażaniu in vitro.
Z tych informacji wyciągam praktyczny wniosek: przy wyborze rośliny warto zapytać o coś więcej niż samo TC. Pomocne pytania to:
Nie skreślam rośliny tylko dlatego, że pochodzi z TC. Nie traktuję też tego pochodzenia jako gwarancji jakości.Ocena konkretnego egzemplarza oraz uczciwa informacja o jego odmianie i etapie uprawy dają lepszą podstawę do wyboru.
Daniel z BoRośliny
Artykuł opiera się na dwóch badaniach eksperymentalnych, dwóch przeglądach naukowych oraz materiale Royal Horticultural Society. Przegląd naukowy zestawia wyniki wielu wcześniejszych prac; nie jest pojedynczym eksperymentem.
